Urodziła się 6 czerwca 1841 roku w Milkowszczyźnie, zmarła 18 maja 1910 roku w Grodnie. W latach 1852 do 1857 mieszkała na pensji sakramentek w Warszawie. Tam zaprzyjaźniła się z Marią Wasiłowską, późniejszą Marią Konopnicką. Pisała powieści i nowele początkowo należące do pozytywistycznej literatury tendencyjnej, następnie realistyczne obrazy wsi („Dziurdziowie”), środowisk żydowskich („Meir Ezofowicz”), idealnego życia ziemiańsko-szlacheckiego („Nad Niemnem”), a także nieznanego do tej pory, ponurego oblicza miasta (zbiór nowel „Z różnych sfer”). Była także działaczką społeczną. W publicystyce poruszała m.in. problem emancypacji kobiet. Pochodziła z bogatej rodziny ziemiańskiej. Po wyjściu za mąż (w 1858 r.) za Piotra Orzeszkę, zamieszkała w jego majątku w Ludwinowie. Działała tam na rzecz ludu. Brała udział w powstaniu styczniowym, w służbie pomocniczej. Przewoziła do granicy Królestwa Polskiego Romualda Traugutta. W domu ukrywała powstańców. Po unieważnieniu małżeństwa w 1869 roku zamieszkała w Grodnie. Była współwłaścicielką wypożyczalni i księgarni w Wilnie. W 1882 roku władze carskie zamknęły firmę, Orzeszkowa została internowana. W 1894 roku poślubiła Stanisława Nahorskiego, faktycznego towarzysza jej życia od trzydziestu lat. Zmarła w 1910 roku w Grodnie i tam została pochowana.

Jej światopogląd kształtował się pod wpływem filozofów europejskich, m.in. Buckle’a, Spencera, Taine'a, Renana oraz Milla. W pierwszym okresie swojej twórczości pisała utwory tendencyjne: „Pamiętnik Wacławy”, „Pan Graba”, „Marta”, „Maria”. Napisała następujące pisma krytyczne: „Kilka uwag nad powieścią” (1866), „Listy o literaturze” (1873). Głosiła poglądy agnostycyzmu i rewolucjonizmu. Jej zdaniem literatura powinna służyć naprawie społeczeństwa. Debiutem Orzeszkowej było opowiadanie „Obrazek z lat głodowych” (1866). W późniejszym okresie Orzeszkowa skoncentrowała się na tematyce narodowo-społecznej: „Nad Niemnem”, „Zygmunt Ławicz i jego koledzy”, „Dziurdziowie”, „Cham”. W ostatniej fazie twórczości pisarka zwróciła się w stronę religii i analizy psychologicznej, krytykując zwłaszcza postawy dekadenckie. Wtedy powstały utwory: „Melancholicy” (1896), „Argonauci” (1900), „Gloria victis” (1910). W nowelach Orzeszkowej pojawia się m.in. tematyka wiejska, problem asymilacji Żydów, kwestia kobieca.